Di çanda Kurdî  de “kilam” û “evîn” du têgehên ji hev neqetiyayî ne. Kilam ne tenê behsa   evînê dike; ew evînê diafirîne, diparêze, şirove dike û carna jî dadigeh dike. Wekî ku Dengbêj Zahiro gotîye: “Em Kurd bi evînê nejiyan, me bi evînê li ber xwe da. Kilamên me şahid in ku dilê me her tim bi evînê lêdixist, heta di nava şer de jî.”

Dengbêjî ne tenê stranbêjî ye. Ew saziya herî kevn û xurt a çanda Kurdî  ye ku ziman, dîro,exlaq û nasnameya neteweyekê parastiye.

Û dîsa dengbêjî di çanda Kurdî  de ne tenê hunerek muzîkî ye; ew dîroknivîsiya devkî, felsefeya gelêrî û derûnnasiya civakî ye. Kilama “Wey Dil” a Şakiro di repertuara dengbêjiyê de cihekî taybet digire, çimkî ew ji qalibê klasîk ê “evîndar-xezal-nêçîrvan” derdikeve û vediguhere monologeke hebûnî û siyasîyê.

Kilam ji sê beşên sereke pêk tê:

Beşa A – Nifir û Metaforên “Bê”yiyê

“Lo rebîyo! Xwedê xirab bike dilê bê dil,
Fenanî gakî bê werisî bê cil,
Fena kirasî qolî bê mil,
Fenanî dara bê şalûl û bilbil,
Fenanî xasbexçekî rûtî bê gul…”

Li vir Şakiro bi teknîka “negasyonê” diaxive. Ew “dil”ê pênase nake, lê tiştên “bê dil” rêz dike. Ga bê werîs, yanî bêkêr, kiras bê mil, yanî bêfonksiyon, dar bê bilbil, bêrih. Ev zincîra metaforan “dilê bê dil” wek kêmasiyeka ontolojîk nîşan dide.

Beşa B – Diyaloga bi Nefsê re: “Tu ne mêr î”

“Tu nizanî min digot qey tu mêr î,
Tu camêr î, min digot kotiyê mêran ne li mal e,
Tu şeva îşev bişkênî camê camekanê şûşe û penceran, zirza derî
Şeva xwe di nava taximê sîng û berê min esmerê de bibihorî
Min nizanîbû tu ne mêr î, ne camêr î,
Tu ji miskînê heramê mêrê min newêrî
Tu nizanî ez ê ne azeb im, ne bi mêr im”

“Dil” êdî ne organek biyolojîk e, ew “subje” ye. Dengbêj jê hesab dixwaze. Têgeha “mêrî/camêrî” li vir ne zayendî ye, exlaqî ye; li ssr wateya wêrekî, helwestî û namûsê ye. “Dilê rezîl” ew dil e ku li hember zilmê bêdeng e.

Beşa C – Vegêrana Dêrsimê: Siyasetbûna Tekstê

“Ezê ji Dêrsima jêrin, diçûme Dêrsima di jorîn e…
Midî sê zerî, li ser rêka mi rûniştine…
Yeke Kurmanc e, yek Ecem e, yeke Tirk e…
Ezê bi sira subêra diçûm cem ya jê di Tirk e,
Mi dî, yeke bejnzirav e, çavbikil e, biskbitêl e,
Çepil dirêj e, por kej e, çav belek e…
Cotek kondirê Intabê çar tilya bilind di lingada çirke-çirke
Bi bayê subêra, midî, di bermira derbas dibe, dihere tê difirike…
Minê destê xwe avêtî di nava reş gulîya, bi ser xuda tewandî,
Dikim, ramûsaneki li dev û lêvê şekirî, li yanaxê Ehmedî,
Li terzê di hakimî, şemlê di Erebî, xal-û-xetê di gerdenê,
Xebxebkê ber guhara lê kerem kim.”

Kilam ji qada şexsî derbasî qada siyasî dibe. Tê de sê “zerî” û sê nasnameyên etno-siyasî hene. Hilbijartina “ya Tirk” û acizbûna wê, alegoriyeke zelal e li ser têkiliyên Kurda û Dewletê di atmosfera salên 1960-70î de.

Analîza Tematîk
Berevajî kilamên klasîk ku “dil” cihê evînê ye, li vir “dil” qada muhakemeyê ye. Şakiro di kevneşopiya Evdalê Zeynikê, Melayê Cizîrî û Ehmedê Xanî de ye. Di temaya helbestên an de “bi xwe re şer kirin” heye.  Lê cûdahîya wan jî heye: Mesela Xanî bi nefsê re şer dike ji bo gihîştina Xwedê, Şakiro bi dilê xwe re şer dike ji bo gihîştina “mêranî”ya civakî.

Estetîka Nifirê
“Nifir” di edebiyata devkî ya Kurdî  de genreyek e. “Xwedê xirab bike” formula rîtuelîk e. Lê Şakiro nifirê ne li dijmin, li “dilê xwe” dike. Ev xwerexnekirin e. Di psîkanalîzê de jê re “introjection” tê gotin: Êrîşa li dijmin vedigere ser xwe.

Sembolîzma “Bê”yiyê
Hemû metafor li ser kêmasiyê ava bûne: bê werîs, bê mil, bê şalûl, bê gul. Ev lîsteya “nebûnan” ji bo pênasekirina “hebûneke nexweş” e. Di felsefeya Heidegger de jê re “mangel” tê gotin. Dilê ku “heye lê nîne”, dikare bê gotin ku bi fîzîkî heye, bi fonksiyon tune ye.

Ziman û Şêwaznasiya Kilamê

1. Dubarekirin: “Wey dil” 7 caran tê gotin. Ev “refrain” fonksiyona “zikr”ê dibîne: guhdar dixe hale “transê”. Êdî ne bi guh, bi dil guhdarî dike. Stran ne tenê tê bihîstin, tê jîyîn. Dengbêj bi vê teknîkê guhdar jî dike şirîkê êşa xwe.
2. Hevoksaziya Devkî: “Fenаnî… Fenаnî…”  Ev  teknîkeke retorîkî ku bandora hestî zêde dike. Ev şêwaz şêwazê dengbêjiya klasîk e. Dengbêj dema li ser dikê ye, bi vî awayê guhdar digre, nahêle bala wî belav bibe. Her ku “Fenаnî” tê gotin, hesta windakirinê, poşmaniyê kûrtir dibe, êş kom dibin. Her wiha guhdar êdî nikare xwe ji peyamê biparêze. “Fenаnî” dibe wek dirûşmeyek ku di mejî de asê dimîne ye.
3. Îronî: “Min digot qey tu mêr î.” Dengbêj xwe “xapandî” nîşan dide. Ev îroniya trajîk e. Lê trajedî ne di xapandinê de ye, di xwe-xapandinê de ye. Mirov xwe bi destê xwe dikuje. Bi vî şêwazî guhdar ne li dengbêj, li xwe dizvire, ji xwe dipirse: “Gelo ez jî dibêjim ‘min digot qey ez mêr im’?”

Çarçoveya Dîrokî-Civakî

“Wey Dil” berhema salên 1960-70î ye. Ev serdem, ji alîyê sîyasî ve me dibe salên piştî darbeya 1960î li Tirkiyeyê, destpêka tevgerên çepgir û Kurdayetîyê. Wateya civakî jî  wek koça ji gundan ber bi bajaran, hilweşîna nirxên “camêrî”yê xwe dide der. Wateya xwe ji alîyê şexsî ve jî heye.  Şakiro bi xwe ji Qereyazîyê, ji gundê Qazbêlê  koçî Edeneyê kiriye, her wiha “xerîbî”yê jîyaye. Ji ber vê “dilê rezîl” dikare bixwîne. Dilê ku li hember asîmîlasyonê, li hember zilmê, li hember xerîbiyê newêre ye.

Rizgarîya Ji Tirsa Derûnî

Ger kilamên klasîk li ser “xezal”a li derve bin, “Wey Dil” li ser “xezal”a hundir e. Xezala ku divê bê nêçîrkirin ne li çiya ye, di sîngê dengbêj de ye: Tirsa wî, bêdengiya wî û “nemêranî”ya wî. Kilamên klasîk dibêjin: “Herin çiyê, dijmin li derve ye”. “Wey Dil” dibêje: “Vegerin hundir, dijminê herî mezin di sînga te de ye”.

Heye ku ev guherîneke felsefî ye. Ji epîkê ber bi lîrîkê, ji şerê derve ber bi şerê hundir. Lewra heta ku meriv di nêçîra xezala tirs û bêdengiya xwe de sernekeve, nikare di nêçîra xezala li çiyê jî de jî serbikeve. Bi gotinek din: Azadiya derve bêyî azadiya hundir nabe.

Şakiro bi vê kilamê 3 tiştan dike:

1. Şoreşa Naverokê: Ji evîna derve  ber bi rexneya hundir.
2. Şoreşa Formê: Ji pesnê ber bi nifirê.
3. Şoreşa Fonksiyonê: Ji şahîkirinê  ber bi hişyarkirinê.

Bi gotineke din: “Wey Dil” ne kilameke evînê ye. Manifestoyeke exlaqî ye ku dibêje: Berîya ku tu nêçîra dijmin bikî, divê tu ji tirsa ku di dilê te da ye rizgar bî.

Welhasil “Wey Dil” ne kilamek e, manîfestoyek e. Lewma “Wey Dil” gazî dike: Dest bide dilê xwe. Kevirê pêşî li xwe bixe. Berî tu li çola bikevî, bi nefsa xwe re şer bike. Ji ber ku dil, dilê te ye.  Û şerê herî bi qîmet, li ser wêrekiya te ye. Azadî ji dil dest pê dike. Yê ku li hundir têk biçe, li derve nikare bi ser keve.

Divê ev nivîs bi risteyek ku danezana rastîyek objektîf e were girêdan: Belê, “Xwedê xirab bike dilê bê dil…”

Çavkanî:

1. Muzikakurdi.org, “Şakıro Rojda – Wey Dil Şarkı Sözleri”
2. Lyricstranslate.com, “Dengbêj Şakiro – Wey Dil”